2022/12/07. Лхагва гараг Дугаар: #2484

СЭТГЭЛИЙН ДАРХЛАА

Д.Эрдэнэбаатар: Монгол эрчүүдийн өнөөг хүртэл уламжлагдсан чанар нь шөрмөслөг, тэсвэр тэвчээртэй, хатуужилтай байдал

— Ч.Баяржаргал   2022 оны 11 сарын 04

Монгол эрэгтэй хүн гэж хэн бэ, сэтгэл зүйн онцлог, эмэгтэйчүүдээс ялгарах шинж чанар нь юу болох талаар “Ариусахуйн ертөнц” сэтгэл заслын эмнэлгийн захирал, Сэтгэл засалч эмч Д.Эрдэнэбаатартай ярилцлаа. 

Эрэгтэйчүүдийн сэтгэл зүйн онцлог, ялгааны талаар яриагаа эхэлье?

Хүн бол биологийн хувьд амьтан. Тиймээс сэтгэл зүйн онцлог нь зарим талаар амьтанлаг чанараараа тодорхойлогддог. Эрэгтэй эмэгтэй хүмүүс эрс тэс ялгаатай. Сэтгэл зүйн онцлог нь биологийн бодгалийн хувьд хүний дэлхий дээр гүйцэтгэх үүрэгтэй нь шууд холбоотой. Нийгмийн хүрээнд, гэр бүлд ч гэсэн адил. Байгалийн хувьд эр хүн нэн түрүүн ар гэрийнхээ хамгаалагч, тэжээгч байх ёстой. Энэ үүрэг нь хүн төрөлхтөн үүссэн цагаас хойш бий болсон. Одоо ч ийм байгаа. Үл ухамсарлахуй буюу далд ухамсарт нь генийн кодын түвшинд бичээстэй байдаг. Нөгөөтэйгүүр дааврын нөлөөгөөр сэтгэл зүй, бие махбодын бүхий л үйл ажиллагаанд илэрдэг. Нэг ёсондоо эрэгтэй хүйсийн өгөгдөл юм. Мэдээж нөхцөл байдлаас хамаарч дааврын хэмжээ бага зэрэг ялгаатай байж болох ч үндсэн эр хүн гэх мөн чанар нь алдагдахгүй.   

Бие махбодын хувьд хүнд хүчир ажил хийхэд зохицсон байдаг буюу булчинлаг, хүчтэй. Эмэгтэйчүүдтэй харьцуулахад янз бүр боловч тэсвэр арай бага. Эрэгтэйчүүд богино хугацаанд их хэмжээний хүч зарцуулдаг гэх мэт онцлогтой. 

Улс үндэстэн, амьдарч буй орчноосоо хамаараад өөр өөр байх уу. Монгол эр хүн гэж хэнийг,  ямар хүнийг хэлэх вэ? 

Мэдээж улс үндэстэн, амьдралын хэв маягаас хамаараад зарим онцлог чанар нь өөр хоорондоо ялгаатай байна. Олон зуун жил нүүдэллэн амьдарч, дайн тулаан хийсэн Монголчууд хүссэн хүсээгүй удаан хугацаагаар ачаалал үүрэх чадвартай байх шаардлага үүссэн. Үүнтэй холбоотойгоор, 

Монгол эрчүүд бусад улс үндэстний эрчүүдтэй харьцуулахад тэсвэр тэвчээртэй, хатуужилтай, шөрмөслөг байдаг.  

Дайн байлдаан хийж, морин дэл дээрээс хэд хоногоор буухгүй явдаг, байгалийн дөрвөн улиралд зохицон амьдарч ирсэн учраас Монгол эрчүүд сэтгэл зүйн хаттай байх шаардлага бий болсон. Орчин үед бол хот, хөдөөгийн ялгаа ч сэтгэл зүйн онцлог, төлөвшилд нөлөөлж байна. Суурин амьдралын хэв маягтай хотын эрчүүд илүүтэй оюуны ажил хөдөлмөр хийдэг бол хөдөө орон нутгийн эрчүүд хөдөө, мал аж ахуй гэх мэт биеийн хүчний ажил хийдэг. Энэ нь сэтгэл зүйд нь хүртэл нөлөөлсөн байдаг. 

Сайн муу, давуу сул талаар нь яривал эрчүүдийн давуу чанар, сул тал нь юу вэ? 

Мэдрэхүйн эрхтнүүдийн онцлог нь сэтгэл зүйн зан төлөвт нөлөөлсөн байдаг. Тухайлбал, харааны тогтолцооны хувьд эрчүүдийн харааны талбай бага, зөвхөн урагшаа чигэлсэн талбайг хардаг. Мөн он удаан жил дайн байлдаан хийж гэрээсээ хол явдаг байсан учраас баримжаалах чадвар нь сайн хөгжсөн. Сонсголын эрхтэн талаасаа гэвэл эрчүүд нам дууг илүү сайн сонсдог. Учир нь гэтэж буй дайсанг сонссоор энэ чадвар нь хөгжиж өнөөг хүртэл хадлагдсаар байгаа. Гэтэл ядраад унтаж байх үедээ хажууд нь чанга уйлж байгаа хүүхдийнхээ дууг ч сонсдоггүй. 

Эмэгтэйчүүд эсэргээрээ харааны талбай өргөн, баримжаалах чадвар сул учраас амархан төөрдөг байх жишээтэй. Энэ мэт хараа сонсголын онцлогоос хамаараад гэр бүлийн маргаан үүсдэг. Эхнэртэйгээ явж байхад эрчүүдийн хажуугаар гоё эмэгтэй өнгөрөхөд харааны талбай нь бага учраас заавал хүзүүгээрээ эргэж хардаг. Гэтэл эмэгтэйчүүд хүзүүгээ хөдөлгөхгүйгээр нүднийхээ булангаар харчихдаг давуу талтай. 

Эдгээр онцлогуудтай холбоотойгоор ярианы систем нь ч мөн өөр. Эрэгтэй хүн ярьж байхад тархины зүүн тал бөмбөлөгт нь байдаг ярианы ганц төв ажилладаг. Харин эмэгтэй хүн ярихад тархины хоёр тал бөмбөлөг дэх ярианы төв хоёулаа ажиллахаас гадна тархины бор гадар тэр чигтээ ажиллаж байдаг гэх судалгаанууд бий. Үүнээс шалтгаалж эмэгтэйчүүд их ярьдаг, эрчүүд бага ярьдаг. Дахиад л энэ ялгаатай байдлаас үүдэн эмэгтэйчүүд нь “чи намайг тоохгүй байна. Ярилцахгүй байна. Үг дугарахгүй байна” гэх мэтээр гомдоллодог. 

Тэгэхээр угаасаа ийм гэдгийг нь ойлгож хүлээж авах хэрэгтэй байх нь ээ? 

Яг тийм. Эдгээр байгалийн өгөгдөл нь хосын хооронд үл ойлголцох, маргалдах шалтгаан болдог учраас харилцан хүлээн зөвшөөрөх хэрэгтэй. 

Эрэгтэйчүүдийн дийлэнх нь ажлаасаа ирээд телевизийн удирдлага бариад буйдан дээр хэвтчихдэг. Эхнэр нь юм асуусан ч бараг дуугардаггүй дүр зураг нийтлэг байдаг шүү дээ. Гэтэл түүхэндээ, генээр дамжиж ирсэн өгөгдөл нь ийм юм. 

Эрчүүдийн ухамсарт “би гэр бүлээ хамгаалж, тэжээх ёстой” гэдэг ойлголт байдаг учраас ажил хийгээд цалингаа эхнэртээ өгсөн л бол болоо гэж бодох нь бий. 

Гэрийн ажил, хүүхдээ арчилж анхаарах тал дээр сул байдаг ч юм уу. Мэдээж бүх эрчүүд биш. Дийлэнх буюу нийт эрчүүдийн 70-80 хувьд нь энэ нийтлэг шинж бий. 

Гэхдээ ханьдаа хайртай бол хичнээн инстикт хүчтэй байсан ч ганц бие амьдарч байсан үеийнхээ зан үйлийг өөрчилж чаддаг. Энэ нь тухайн эрэгтэй хүний өссөн орчноос шалтгаална. Аав, өвөө эмээ нь халамжтай байсан бол энэ байдал нь нөлөөлнө гэсэн үг юм. 

Судалгаанаас харахад амиа хорлолт эрэгтэйчүүдийн дунд илүү их байна. Сэтгэлийн хаттай гэх боловч амиа хорлох оролдлого хийгээд байдаг. Үүний цаад шалтгаан юу вэ? 

Сэтгэл зүйн шийдэмгийн чанартай холбоотой. Эрчүүдэд тестостерон өндөр байдаг учраас амьдралын зан төлөв нь үүнтэй холбоотойгоор шийдвэрийг маш хурдан гаргахад нөлөөлдөг. Эцэст нь тултал явдаг. Тухайн хүний ухааны цар хүрээнээс хамаарч оновчтой шийдвэр гаргалт янз бүр. Ухаантай эрэгтэй хүн хүчтэй шийдвэр илүүтэй гаргадаг байх жишээтэй. Тиймдээ ч улс төр, бизнесийн салбарт дийлэнх нь эрчүүд байдаг гэдгийг бүгд мэднэ. Харин эмэгтэйчүүд эстроген дааврын нөлөөгөөр зөөлөн сэтгэлтэй, эрхлэх хандлагатай, эцсийн хүчтэй шийдвэр гаргах тал дээр сул. Үүний тод илрэл нь эрэгтэйчүүд сэтгэл гутрал, сэтгэл түгшилт гэх мэт сэтгэл зүйн асуудал, эмгэгт бага өртдөг ч түүнийг даван туулах чадваргүйн улмаас эцсийн шийдвэрийг гаргадаг байхад эмэгтэйчүүдэд эдгээр сэтгэл зүйн эмгэг илүүтэй тохиолдох боловч даван туулах чадвар нь сайн байдаг гэх судалгааны тоо баримтаар нотлогдсон байдаг. 

Жендэрийн тухай их ярих болж. Миний ажигласнаар сүүлийн үед нийгэмд эрэгтэй, эмэгтэй хүний эрх гэж хоёр хуваагдаад хоорондоо тэмцэлдээд байх шиг санагддаг. Уг нь бол хосоороо нэгдэж ойлголцож байж бат бөх гэр бүл байх ёстой мэт? 

Сүүлийн 40-50 жилийн хугацаанд жендэрийн асуудал, эмэгтэйчүүдийн боловсролын түвшин өндөр болсонтой холбоотойгоор эрэгтэй эмэгтэй хүний тэгш эрхийн тухай их ярих болсон.  Үүнийг ярих болсон шалтгаан нь хосуудын харилцаанд нөлөөлж байгаа гэдэг утгаараа. Монголчууд хот айлаараа цөөхүүлээ амьдардаг, эрчүүд нь дайн тулаанд явах үед эмэгтэйчүүд нь ар талаа авч явдаг байв. Гадаа гарч эр, гэрт орж эм гэж үг хүртэл байдаг шүү дээ. Нөхрийн эзгүйд бүх ажлыг хийдэг байсан. Тиймээс нүүдэлчид, Монгол эмэгтэйчүүд хүчтэй, хаана ч амьдрах, дасан зохицох чадвар сайн байдаг. 

Эмэгтэйчүүдийн хүчирхэг зан чанар нь орчин үед эрэгтэй хүнтэй тэрсэлдэх, гэр бүлийн харилцаанд үл ойлголцол асуудал үүсэх бас нэг шалтгаан болж буй. 

Өөр нэг шалтгаан нь гэвэл, 20-р зууны Монголчуудын хувьд Атрыг эзэмших аянд эрчүүд нь ихэвчлэн явдаг байлаа. Ингээд суурин амьдарч эхлэх үед охин хүүхдэд боловсрол хэрэгтэй гэдэг үзэл хүчтэй болсон. Үүнээс эрэгтэй эмэгтэй хүмүүсийн хооронд боловсролын ялгаа гарч эхэлсэн гэж хэлж болно. Эрчүүд нь илгээлтээр малд, эсвэл цэрэгт, барилгажилтад явчихдаг. Харин охин хүүхэд биеэ авч явах чадвар сул учраас сайн боловсрол эзэмшүүлэх хэрэгтэй гэж эцэг эх нь үзэж охидоо их дээд сургуулиудад явуулж эхэлсэн. Эмэгтэйчүүд нь дээд боловсрол эзэмшээд, юм үзэж хараад эхлэхээр ертөнцийг үзэх үзэл ч нь өөр болсон. Эрчүүд нь малаа маллаж ахуйгаа бодож байхад, эмэгтэйчүүд нь дэлхийг харж эхэлсэн. Үүнээс хоорондын ялгаа бий болсон. 

Энэ байдал цаг хугацааны явцад мэдээж өөрчлөгдөнө. Нэг ёсны процесс. Дараа дараагийн асуудлууд ч урган гарсаар л байх болно. Тиймээс хүлээн зөвшөөрөх, дасан зохицох сэтгэл зүйн боловсрол чухал юм. 

Жинхэнэ эр хүн гэж хэн бэ. Орчин үеийн Монгол эрэгтэй хүнийг ийм л байхад болно гээд тодорхойлбол?

Түүхээс харахад уламжлагдан ирсэн чанарууд бий. Дээр яриандаа ч дурдсан. 

Эр хүн шулуун шудрага, ажил хэрэгч, хүчтэй, гэр бүлээ хамгаалах, ойлгох чадвартай, мэдрэмжтэй, хайрладаг халамжилдаг байхад болно доо.

Нөгөө талдаа, цаг хугацаа прогресстэй холбогдоод байгаа. “Бидний үед тийм байсан, одоо ийм байна” гэж ярьдаг даа. Хүний сэтгэл зүй 20-р зууны эхэн үе, дунд үе шиг байхгүй. Геополитик нөлөөлж байна. Тухайн ард түмний сэтгэл зүйн байдалд бусад улсын геополитик ч нөлөөлөх болсон. Тухайлбал, 20-р зуунд Оросуудын нөлөөлөл илүүтэй байсан бол, 1990 оноос хойш ардчилал, либерализм, Америкийн нөлөөлөл илүүтэй байсан. Харин сүүлийн 20-иод жил Азийн тэр тундаа Солонгосын соёлын нөлөөлөл асар их орж ирж байна. Солонгосын геополитикийн бодлого хүчтэй хэрэгжиж байгааг хэн хүнгүй мэдрэх болсон. Тэд дайн байлдаанаар нөлөөлж чадахгүй. Тэгэхээр хамгийн эхний нөлөөлөл нь соёл болж таарч байгаа юм. Хүнд эсэргүүцэх боломжгүйгээр шууд ордог гэдэг утгаараа зөөлөн хүчний бодлогыг хэрэгжүүлж байна. Тэгэхээр эрчүүд төдийгүй нийгмийн сэтгэл зүйд эерэг сөрөг олон талаараа нөлөөллөө тусгаж байгаа. 

Бүх хүн зүрх сэтгэлтэй. Гэтэл эрэгтэй хүнийг хаттай бай, тэвч гээд баймгүй. Тэвчсээр хүчирхийлэгч болоод байх шиг. Гэр бүлийн хүчирхийллийн 90-ээд хувийг эрчүүд үйлдсэн байдаг. Сэтгэл зүйн төлөвшил муу байна уу? 

Бүх эрчүүд биш л дээ. Тодорхой хувь нь л ийм. Энэ гарцаагүй гэр бүлийн хүмүүжил болон өөр олон шалтгаантай холбогддог. Өт ч гэсэн биед нь хүрэхэд өрвөлздөг гэдэг шиг. Хүчирхийллийг зөвхөн бие махбодын бус сэтгэл зүйн, эдийн засгийн гэх мэт олон хуваадаг. Эрчүүд ч сэтгэл зүйн хүчирхийлэлд өртөж байна. Сэтгэл зүйн хүчирхийлэл гэдэгт муулах, загнах, сэтгэл зүйн дарамт үзүүлэх, харьцуулалт, магтахгүй, урам өгөхгүй байх, үл тоомсорлох зэрэг орно. 

Манай эмнэлэгт ирж байгаа гэр бүлийн хүчирхийллийн тодорхой хувийн шалтгааныг харахад эхнэрүүд нь сэтгэл зүйн хүчирхийлэгч байдаг. 

Нөхрөө мялдаг, муулдаг, “чи мөнгө олсонгүй” гэж дарамтанд оруулдаг. Ийм сэтгэл зүйн хүчирхийлэлд орсон эрэгтэйн тэсвэр барагдаж эцэстээ тэсэрдэг. Тэгээд гар хүрдэг. Эмэгтэй нь элдэв үгээр хэлж, үгэн хүчирхийлэл үйлдчихээд эрэгтэй нь аргаа бараад түлхэхэд түүнийг нь зодсон болгож ярьдаг  кэйс олон тохиолдсон. Тэгэхээр эмэгтэйчүүд маань ч гэсэн өөрсдөө ямар байх вэ гэдгээ анхаарах хэрэгтэй. Мэдээж тухайн эмэгтэй анхнаасаа хүчирхийлэгч байгаагүй байж болно. Өссөн гэр бүлийн орчин, ээж нь аав нь хүчирхийлэгч байсан байж ч болох. Энэ бүхэн хоорондоо маш нарийн уялдаатай том асуудал. Зөвхөн тэрнээс, ийм зүйлээс болсон гэж хэлэх нь өрөөсгөл. 

Сэтгэл хөдлөлөө удирдах чадвараа хөгжүүлэх нь хэр үр дүнтэй, ач холбогдолтой вэ?

Дээх нь үед IQ буюу оюун ухааны чадварыг чухалчилдаг байсан бол сүүлийн жилүүдэд EQ буюу сэтгэл хөдлөлөө удирдах чадварыг эзэмшүүлэх талаар ярих болсон. Энэ хоёроос гадна AQ буюу дасан зохицох чадвар хамгийн чухал юм. AQ (Adaptive quotient) чухал гэдгийг мэддэг байх нь бие биенийхээ давуу, сул талыг хүлээн зөвшөөрч дасан зохицоход дөхөм болно. Гэтэл янз бүрийн шалтгааны улмаас AQ чадвар зарим хүнд сул байх нь бий. Улмаар нэг нь хүчирхийлэгч, нөгөөх нь сул дорой шинжтэй буулт хийж явсаар тодорхой хугацааны дараа нэг нь утгаараа хүчирхийлэгч болж сул дорой нь сэтгэл гутралд орж төгсдөг. Тиймээс сэтгэл зүйн боловсрол, ойлголт мэдлэгээ үргэлж сайжруулж, сэтгэлээ анзаардаг байх нь юу юунаас илүү чухал.

Гэр бүлийн хүмүүжил чухал гэлээ. Эрэгтэй хүүхдээ өсгөхдөө юуг анхаарах вэ?

Гарцаагүй нэгдүгээрт EQ буюу сэтгэл хөдлөлөө удирдах чадварыг суулгах нь чухал. Хайрлах, хайрлуулах мэдрэмжийг өгч чаддаг болгож өсгөх. Аав хүн хүүдээ EQ болон AQ (дасан зохицох) чадварыг эзэмшүүлнэ. 

“Юу ч болж байсан миний хүү хайрла, хайрлуул” гэж сургадаг. Ирээдүйн эхнэрийгээ таньж мэдээд юуг нь ойлгож, юуг нь хүлээн зөвшөөрөх хэрэгтэйг хэлдэг байх хэрэгтэй. 

EQ, IQ, AQ бол тулганы гурван чулуу. Энэ гурван чадвар сайн байснаар аливаа асуудлыг хамгийн сайнаар шийдвэрлэх аргаа олж чаддаг болох юм. 

Аав хүн хүүхдэдээ “Эрэгтэй хүн ийм байдаг шүү, эмэгтэй хүнийг ингэж хайрладаг, ингэж харилцдаг шүү” гэдэг загвар нь болдог. Эрэгтэй хүүхэд яг л тэгж өсдөг. Ээж хүн хүүдээ уян хатан, мэдрэмжтэй байх, эсрэг хүйстнээ хайрлах чадварыг өөрийн байгаагаараа ухамсаргүйд нь олгож байдаг. Таны хүү ирээдүйд ямар эр хүн болох нь танай гэр бүлийн үйл хөдлөл, авир араншин, орчноос ихээхэн шалтгаалах юм шүү.

Эрчүүдийн стрессээ тайлж буй арга хэрэгсэл, сэтгэл зүйн асуудлаа хэрхэн шйдвэрлэх тал дээр та зөвлөгөө өгөөч?

Эр хүн уужуу ухаанаар тунгаан бодох хэрэгтэй. Яагаад энэ асуудал үүсэв, Яаж шийдэх үү гэж бодох. Асуултын хариултыг өөрөөсөө эхэлж хайж сураарай. Миний юунаас болоод...Үнэхээр ухаад ухаад хариулт олдохгүй бол нөгөө хүн рүүгээ хандах хэрэгтэй. Юм гэдэг тодорхой шүү дээ. Тэр хүнд юм бол, яг ямар аашнаас нь, ямар үгнээс нь, ямар үйлдлээс нь, ямар бодлоос нь болоод миний уур бухимдал төрөөд байна вэ гэдгээ бодоод үз. 

Ярилцсанд баярлалаа танд. 

 

 

 

 

 

 

 

Хуваалцах



Тод тусгал

Бригадын генерал Г.Болор: Улс үндэстэн нэг зорилго, нэгдсэн ойлголттой, нэгдмэл цул байж чадвал хөгждөг

Монгол улсын анхны эмэгтэй бригадын генерал Г. Болор "Тод тусгал" ярилцлагын урилгыг хүлээн авав. Нэр төр, хөдөлмөр зүтгэлийн хүндэт эзэнтэй хувь хүний зорилго, улс орны энх тайван, батлан хамгаалах үүрэг хийгээд шаардлагын талаар ярилцлаа. Дэлхийд данстай монгол эмэгтэйн ур ухаан, эрдэм чадвар, холч харааг нэг ярилцлага бүрэн илэрхийлэхгүй ч "эх оронч" байх явдал нь чухам юу вэ гэдгийг товчхон танд ойлгуулах буй заа. Түүний боловсролын түүхийг энд бичих нь хэт уртдах ба Бригадын генерал хэргэм олгож монгол төр түүнийг батламжилсан билээ ...

— Б.Батцэцэг   2022 оны 11 сарын 15

Холбоотой

Нойр муутай олон хоног, сар явснаас даралт ихсэх, ходоодны шарх үүсэх эрсдэл нэмэгддэг

Дэлхийн нийт хүн амын 17 хувь нь нойрны асуудалтай байсан. Харин цар тахал, хөл хорио зэрэг нөхцөл байдлын улмаас сүүлийн 2-3 жилийн хугацаанд нойрны асуудалтай хүмүүсийн хувь 38 болж өсчээ. Дэлгэрэнгүй

— Ч.Баяржаргал   2022 оны 11 сарын 03

Монгол улсад сүүлийн 5 жилийн хугацаанд "Оюуны хомсдол" өвчин 24 хувиар нэмэгджээ

Энэ жилийн “Сэтгэцийн эрүүл мэндийн дэлхийн өдөр”-өөр сэтгэцийн эрүүл мэнд буюу сэтгэлзүйн сайн сайхныг нийгмийн эрүүл мэндийн тэргүүлэх зорилго болгохыг уриалж буй. Манай улс Эрүүл мэндийн салбарын төсвөөс 2 хувийг нь л... Дэлгэрэнгүй

— Ч.Баяржаргал   2022 оны 10 сарын 11

Санал болгох

Өрөө бүр дотроо ариун цэврийн өрөө, гал тогоотой шинээр баригдах оюутны дотуур байрыг танилцуулав

Шинэ шийдэл бүхий оюутны дотуур байрын нэг өрөөний төлөвлөлт бүхий загварын байрыг танилцуулав. Өнөөдрийн байдлаар их, дээд сургуулийн 71 оюутны байранд 4772 оюутан амьдардаг. Тодруулбал нийт оюутны 5 хувь нь дотуур байранд амьдарч байна. Дэлгэрэнгүй

— Ч.Баяржаргал   2022 оны 12 сарын 05

Автобусыг 1-р эгнээгээр саадгүй зорчуулахаар 500 гаруй алба хаагчдыг нэмэлтээр ажиллуулж эхэллээ

Нийслэл хотын замын хөдөлгөөний ачаалал нэмэгдэж түгжрэл саатал олон цагаар үргэлжилж буйтай холбогдуулан Энхтайваны өргөн чөлөөнд Офицеруудын ордны аюулгүйн тойргоос 5 шарын автобусны буудал хүртэлх авто замын зорчих хэсгийн нэгдүгээр эгнээ буюу... Дэлгэрэнгүй

— Ч.Баяржаргал   2022 оны 12 сарын 05